هیئت‌های خانگی پناه اجتماعی محله‌ها

گروه استانداری – حمیدرضا عبدالمنافی: در زمانی که زندگی آپارتمان نشینی، تنهایی و کاهش ارتباطات محله ای به دغدغه های اجتماعی تبدیل شده است، برخی از مجالس خانگی فراتر از مجلس عزاداری عمل می کنند. حلقه های کوچکی که در دل محله ها شکل می گیرد به گفته بانیان و شرکت کنندگان در تحکیم روابط خانوادگی، کاهش آسیب های اجتماعی و ایجاد شبکه های ارتباطی بین مردم نقش دارد.

یکی از کوچه های قدیمی محله آسیابورگی شهر کرج شامل خانه ای است که ظاهر آن تفاوت چندانی با دیگر خانه های محله ندارد. پشت درب ورودی یک پارکینگ قرار دارد که سالهاست مورد استفاده قرار گرفته است. قالیچه های ساده، پرچم های سیاه و سبز، تریبون کوچکی که از یک صندلی دست ساز ساخته شده است، تریبون غیررسمی و کافه ای که توسط زنان اداره می شود، مجموعه ای از عناصر ساده است که هویت هیئتی را که بیش از دو دهه قدمت دارد، نشان می دهد.

هیئت «مدرسه خواهران الزهرا» از سال 1381 فعالیت خود را آغاز کرد و امروز هر هفته میزبان بانوانی است که برخی از آنان بیش از 20 سال است که به طور مستمر در این محفل حضور دارند. وجه تمایز این شورا با بسیاری از شوراهای شهر بزرگ نه جمعیت هزار نفری و نه تجهیزات صوتی و تصویری، بلکه شبکه روابط انسانی است که طی سالیان متمادی بین اعضا شکل گرفته است.

مجلس نشینی بعد از مراسم مذهبی

تحقیقات جامعه شناسی نشان می دهد که کاهش سرمایه اجتماعی در شهرهای بزرگ ارتباط مستقیمی با تضعیف روابط مستقیم بین همسایگان و خانواده ها دارد.

در چنین شرایطی شوراهای خانگی به عنوان یکی از نهادهای مردمی بستری را برای بازسازی این پیوندهای اجتماعی فراهم کردند.

سودابه هادی، مؤسس هیئت و رئیس سازمان بانوان هیئت مذهبی البرز، تفاوت اصلی هیئت های وطن با مجالس بزرگ را ارتباط نزدیک و مستقیم بین مردم می داند.

شناخت واقعی افراد از یکدیگر در بشقاب خانه شکل می گیرد، بروز بیماری، مشکل یا مشکلات خانوادگی به سرعت بین اعضا منتقل می شود و شبکه ای از حمایت اجتماعی ایجاد می شود و سال هاست که تحرک خانواده در بین بسیاری از زنان این گروه شکل گرفته است.

گفتگوهای زنان در کمیته تصویر روشن تری از این شبکه انسانی ارائه می دهد. زنانی که برخی از آنها بیش از دو دهه است که به طور مداوم در جلسات هفتگی شرکت می کنند.

خانمی 60 ساله با 23 سال سابقه هیئت مدیره می گوید: بخش بزرگی از آنچه در مورد رفتار خانواده، ارتباطات اجتماعی و اخلاق زندگی آموخته ام حاصل همین جلسات است. اصل در اینجا فقط عزاداری نیست. آموزش سبک زندگی نیز ادامه دارد.

مدرسه سبک زندگی

قرآن های قدیمی در گوشه تابلو قرار داده شده است که سال هاست در دوره های روخوانی و آموزش روخوانی مورد استفاده قرار می گیرد. از جمله برنامه های منظم این هیئت، جلسات تفسیر قرآن کریم، نهج البلاغه و مباحث آموزشی است.

خانم هادی برنامه درسی آموزشی شورا را یکی از ارکان اساسی فعالیت آن معرفی می کند و می گوید: اثربخشی شورا زمانی معنا پیدا می کند که آموزش های جدی در آن انجام شود. حضور صرف برای گریه کردن کافی نیست. خانواده، تربیت فرزند، سبک زندگی و مسئولیت اجتماعی باید در این فضا آموزش داده شود.

تاکید بر آموزش سبک زندگی باعث شده است که بخش قابل توجهی از برنامه های شورا به مسائل خانواده اختصاص یابد. تجربه شرکت کنندگان نیز این رویکرد را تایید می کند.

دختر جوانی که از کودکی در این کمیته عضویت داشته و اکنون با هم زندگی می کند، می گوید: در این جلسات ایثار، قناعت، مسئولیت پذیری و کم توقعات را آموختیم. بسیاری از مفاهیمی که سال ها پیش شنیده بودیم امروزه در زندگی واقعی به کار می روند.

نقش شورا در پیشگیری از آسیب های خانواده

افزایش آسیب های اجتماعی و رشد آمار طلاق از جمله دغدغه های مطرح شده توسط موسس شورا است.

وی معتقد است که اثربخشی شورا زمانی حاصل می شود که به سبک زندگی عملی نیز توجه شود.

می گوید: صحبت از زندگی حضرت زهرا (سلام الله علیها) بدون کاربرد عملی آن در زندگی بی فایده خواهد بود. جامعه مراقب رفتار ماست و هیئت زمانی موفق است که به تحکیم خانواده کمک کند.

اعضای هیئت مدیره نیز این دیدگاه را در زندگی روزمره خود تجربه کردند. جلسات هفتگی فرصتی برای مشورت، حل اختلافات و یادگیری مهارت های زندگی است.

برخی از شرکت کنندگان به حل اختلافات خانوادگی از طریق زنان معتمد و گفتگوهای انجام شده در این جلسات اشاره کردند. این تجربه ای است که چندین بار برای آنها در کاهش تنش های خانوادگی موثر بوده است.

شوراهای خانه بستری را برای ایفای نقش های اجتماعی زنان فراهم کردند و هیئت مدیره مدرسه الزهرا مصداق بارز این کارکرد است.

بیشتر فعالیت های اجرایی این شورا توسط بانوان انجام می شود. از برگزاری مراسم مذهبی گرفته تا جمع آوری نذورات، اهدای جهیزیه، حمایت از بیماران و رسیدگی به خانواده های نیازمند.

سودابه هادی این نقش آفرینی را یکی از وظایف مهم شورا می داند و می گوید: بسیاری از فعالیت های خیریه از این جلسات شکل گرفته است. کمک به نیازمندان، تهیه کنجد و جهیزیه و رسیدگی به خانواده های آسیب دیده بخشی از برنامه های جاری این اداره است.

این روند باعث شده است تا زنانی که قبلاً ارتباطات اجتماعی محدودی داشتند به تدریج وارد عرصه فعالیت های فرهنگی و اجتماعی شوند.

خانه به عنوان مرکز همبستگی زندگی

در بسیاری از موارد، ساختار جماعت خانگی خارج از جماعت مذهبی عمل می کند و به مرکزی برای ارتباطات محلی تبدیل می شود.

دختری از هیئت می گوید: جای دیگری برای ما جایگزین این هیئت نیست. این فقط یک مراسم عزاداری نیست. پناهگاه و محل آرامش است.

این توصیف وضعیت اجتماعی شوراهای خانوار را نشان می دهد. نهادی غیررسمی که نقش مهمی در ایجاد همبستگی اجتماعی دارد.

چالش های شوراهای خانگی در عصر آپارتمان نشینی

گسترش آپارتمان نشینی و محدودیت فضا از مهم ترین چالش های پیش روی شوراهای خانگی است. حساسیت همسایه ها به سر و صدا و محدودیت های محیطی نیز این شرایط را افزایش داده است.

هادی می گوید: کوچک شدن خانه ها، سختی تردد و محدودیت های محله ای کار شوراهای خانه را سخت کرده است. با وجود این شرایط، بقای این شوراها ضروری است.

همچنین بر لزوم سازماندهی و آموزش شوراهای خانگی برای جلوگیری از انحرافات و افسانه های احتمالی تاکید می کند.

هیئت های بزرگ شهری نماد اجتماع بزرگ عزاداران هستند، اما هیئت های محلی کارکرد متفاوت و عمیق تری دارند. روابط نزدیک انسانی، شناخت واقعی مردم از یکدیگر و مشارکت اجتماعی زنان از ویژگی های اصلی این ساختار است.

پس از گذشت بیست و چهار سال، هنوز هم پارکینگ ساده خانه ای در محله آسیابورگی کرج میزبان زنانی است که برخی از آنها سه نسل از خانواده های خود را به این گردهمایی آورده اند.

در روزگاری که بسیاری از پیوندهای اجتماعی در حال سست شدن است، شوراهای خانه به کانون آموزش، همدردی، مشارکت اجتماعی و حفظ روابط انسانی برای بخشی از جامعه تبدیل شده است. سرمایه اجتماعی در فضای خانه ها شکل می گیرد و تأثیر آن را در متن زندگی روزمره مردم می توان دید.